جستجو در سایت :   

عنوان : مطالعه استعاره ، نماد و اسطوره در غزلیات شیخ فخرالدین عراقی

دانشگاه شیراز 

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

 پایان نامه ی کارشناسی ارشد در رشته‌ی ادبیات فارسی

مطالعه استعاره ، نماد و اسطوره در غزلیات شیخ فخرالدین عراقی

 استاد راهنما

دکتر اکبر صیادکوه

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی گردد

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود می باشد)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

چکیده

شیخ فخرالدین عراقی از چهره های برجسته ی شعر عرفانی در قرن هفتم هجری به شمار می آید و از دو دیدگاه عرفانی و ادبی ، زبان و اظهار آثار وی قابل تأمل می باشد . در این رساله ما در پی این بودیم که کار نمود سه عنصر استعاره ، اسطوره و نماد را در غزلیات عراقی مطالعه کنیم . از مهم ترین نتایج به دست آمده از این پژوهش می توان به موردها زیر تصریح نمود:

نماد:کارکرد نماد در غزلیات او بسیار گسترده می باشد . در مجموع از 312 غزل او 64 غزل ، عرفانی هستند که در تک تک ابیات آن ها نماد پردازی شده می باشد . عراقی در نماد سازی بیشتر از دو نوع اصطلاح بهره گیری کرده می باشد ؛ اصطلاحات مربوط به خمریات مانند باده ، می ، جرعه ، خمستان ، شراب و غیره و اصطلاحات مربوط به اندام معشوق و بشر مانند لب ، چشم ، ابرو و غیره اصطلاحات دیگری مانند بحر ، پیر ، بت و بتکده و غیره نیز به صورت نمادین به کار رفته اند اما بسامد بالایی ندارند. نماد های عرفانی او در زمان خود نماد های زنده و پویایی بوده اند اما به مرور بر اثر کثرت بهره گیری و تقلید سایر شاعران به صورت کلیشه ای و تکراری درآمده اند.  استعاره: از بین انواع استعاره ، استعاره های مصرحه کاربرد چشم گیری دارند؛ او 105 مورد انواع استعاره ی مصرحه به کار برده و از بین آن ها بیشتر به استعاره ی مصرحه ی مجرده التفات نشان داده می باشد. استعاره های مکنیه ی اضافی کاربرد چندانی ندارند و تنها 23 مورد می باشد. مکنیه ی اسنادی تنها سه مورد می باشد . اما از استعاره های مکنیه ، تشخیص را به دلیل کاربرد وسیع آن جداگانه مطالعه کردیم و در 168 مورد تشخیص‌های زیبایی یافتیم . واژگانی که جاندار انگاشته شده  بیشتر عشق، خیال، بخت، دل و… بوده اند. سایر استعاره‌ها مثل استعاره در فعل و صفت ( تبعیه ) کارکرد چندانی ندارند.

اسطوره : عراقی به اسطوره و حتی تلمیح ، توجه چندانی نکرده می باشد ؛ تنها در 28 مورد به داستان های پیامبران یا عشاق اسطوره ای تصریح کرده و از پیامبرانی زیرا سلیمان ، ابراهیم ، موسی ، عیسی و یوسف (ع) یاد نموده و به عشاقی زیرا بیژن و منیژه ، شیرین و فرهاد  و وامق و عذرا توجه نموده  اما از اساطیر حماسی ایرانی مانند رستم و اسفندیار هیچ یادی نکرده می باشد.  

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                        صفحه

فصل اوّل: مقدمه  

الف – کلیات  ……………………………………………………………………………………………………… 2

الف – اهمیت پژوهش …………………………………………………………………………………………….. 3

ج-  روش پژوهش ………………………………………………………………………………………….. 4

د – پیشینه ی پژوهش …………………………………………………………………………………….. 5

1)نگاهی به زندگی شیخ فخر الدین عراقی ……………………………………………………….. 6

الف – تولد و کودکی …………………………………………………………………………………………. 6

ب – جوانی …………………………………………………………………………………………… 8

ج- استادان و مسافرت ها …………………………………………………………………………… 10

د – مذهب عراقی …………………………………………………………………………………… 12

ه – عرفان عراقی ……………………………………………………………………………………… 13

و – جایگاه و منزلت عراقی در کاروان ادب پارسی …………………………………………………………….. 14

ز – وفات عراقی ……………………………………………………………………………………… 14

ح – آثار عراقی ……………………………………………………………………………………………….. 15

تاثیر پذیری عراقی از دیگر شاعران ……………………………………………………………………… 15

الف – سوانح العشاق غزالی ………………………………………………………………… 16

ب- حدیقه سنایی ……………………………………………………………………………………….. 16

ج- تاثیر عطار بر عراقی …………………………………………………………………………….. 16

تاثیر گذاری عراقی بر دیگر شاعران …………………………………………………………….. 17

عنوان                                                                                                                        صفحه

 

الف – تضمین ها و اقتباس های لفظی ……………………………………………………… 17

 ب- همانندی در وزن و قافیه و ردیف ……………………………………………… 17

ج- اقتباس ها ………………………………………………………………………………………………. 18

سبک ادبی عراقی ………………………………………………………………………………………………… 19

دستور مندی زبان عراقی ……………………………………………………………………………….. 19

شیوه ی واژه گزینی عراقی ……………………………………………………………………………. 20

قافیه و ردیف های فعلی …………………………………………………………………………………… 21

تراکم فعل در زبان عراقی ……………………………………………………………………………….. 21

تأثیر بعضی عناصر موسیقی افزای در آثار عراقی …………………………………………………… 22

 

فصل دوم: استعاره و کاربرد آن در غزل های عراقی

  تعریف استعاره …………………………………………………………………………………………………….. 27

ارکان استعاره ……………………………………………………………………………………………….. 29

علاقه و قرینه در استعاره …………………………………………………………………………………… 30

انواع استعاره ……………………………………………………………………………………………… 30

  • استعاره مصرحه ……………………………………………………………………………… 30
    • استعاره مصرحه مطلقه …………………………………………………………………. 30
    • استعاره مصرحه مجرده ……………………………………………………………….. 31
    • استعاره مصرحه مرشحه …………………………………………………………………….. 32
  • استعاره مکنیه یا بالکنایه ………………………………………………………………….. 32

هدف از استعاره ………………………………………………………………………………………. 33

پیشینه مطالعات استعاره در غرب …………………………………………………………….. 33

ارسطو و استعاره ………………………………………………………………………………………………….. 34

دیدگاه رمانتیک ها در باره ی استعاره ………………………………………………………………. 35

مطالعات زبان شناختی استعاره ………………………………………………………………………. 38

استعاره ی زنده و استعاره ی مرده ………………………………………………………………………. 38

عنوان                                                                                                                        صفحه

 

 :دانلود فایل متن کامل پایان نامه در سایت sabzfile.com

استعاره ی مصرحه در غزلیات عراقی ………………………………………………………….. 39

این و آن به عنوان قرینه …………………………………………………………………………………….. 44

نمونه هایی دیگر از استعاره ی مصرحه ……………………………………………………….. 46

استعاره ی مکنیه در شعر عراقی ………………………………………………………………….. 48

تشخیص در شعر عراقی …………………………………………………………………………………… 51

استعاره ی تبعیه در شعر عراقی ……………………………………………………………………….. 57

استعاره ی تهکمیه ………………………………………………………………………………………………. 59

وجه شبه ( جامع)………………………………………………………………………………………………… 59

نمونه هایی از استعاره با جامع حسی و طرفین حسی ………………………………………….. 60

نمونه هایی از استعاره با جامع عقلی ………………………………………………………………… 61

اهمیت زیبایی شناختی استعاره ………………………………………………………………………….. 62

 

فصل سوم: نماد

زمینه های تاریخی و فرهنگی نماد………………………………………………………………….. 66

تفاوت نمادها و استعارات در غزل های عرفانی و غیر عرفانی……………………………….. 68

ماهیت نماد و تصویر نمادین………………………………………………………………………….. 69

خاستگاه نماد………………………………………………………………………………………………. 72

نماد های مرده و نماد های پویا…………………………………………………………………………. 73

ارتباط ی بین نماد و استعاره………………………………………………………………………….. 74

نماد وکنایه ……………………………………………………………………………………………………… 76

نماد در غزلیات عراقی……………………………………………………………………………………. 76

اصطلاحات نمادین حوزه ی خمریات…………………………………………………………………. 77

اصطلاحات نمادین مربوط به اندام معشوق ……………………………………………………….. 91

اصطلاحات نمادین با بسامد کم………………………………………………………………………. 99

عنوان                                                                                                                        صفحه

 

فصل چهارم: اسطوره

تعاریف و مبانی…………………………………………………………………………………………………. 103

عوامل تغییر اسطوره در شعر …………………………………………………………………………… 105

مطالعه اسطوره های غزل عراقی ………………………………………………………………………. 106

الف- داستان پیامبران …………………………………………………………………………………… 106

ب- داستان عاشقان …………………………………………………………………………. 106

ج- اسطوره های تازه ………………………………………………………………………………………. 108

فصل پنجم: نتیجه گیری …………………………………………………………………………………. 111

 فهرست منابع و مآخذ ………………………………………………………………………………. 115

 مقدمه

 الف- کلیات

«صور خیال» یا به اصطلاح اروپایی­ها «ایماژ» جزء لاینفکّ شعر قلمداد شده می باشد. تقریباً در همه­ی تعاریفی که درمورد­ی شعر از گذشته تاکنون ارائه شده، ماده­ی اصلی و جوهر اصلی شعر را «صورت خیال» دانسته­اند.پس اگر بتوانیم خیال و اندیشه­های شاعری را به درستی، نمایش دهیم زیبایی­های اثر اورا نمایان کرده­ایم.

 فخرالدّین عراقی از شاعران بنامِ عارف­مسلکی می باشد که زبانی بسیار روان و شیوا دارد و از تخیّلی بسیار قوی برخوردار بوده می باشد؛ اشعار پرسوز و پرازشوق او در شعر عرفانی، بابی تازه گشود و غزل­ها و حتی ترکیبات و ترجیعات و قصاید او با معانی بلند عرفانی و احساسات و عواطف گرم، همراه می باشد. وی بسیاری از تعبیرات و کنایات و رمزهای معمول بین عرفا و متصوفه را در شعر خود جای داده می باشد.

جهان­بینی عرفانی، اقتضا می­کند که برای اظهار معنای باطنی و درونی، از اشیاء محسوس، به صورت رمز و استعاره بهره گیری گردد؛ شاعر و نویسنده­ی عارف با بهره گیری از رمزها و سمبل­ها، تصویرهایی را می آفریند که بر باطن و معنای درونی آنها دلالت دارد و در حقیقت شاعر و نویسنده­ی عارف، بالتبع حقیقت درونی می باشد و لفظ زیرا کسوتی می باشد که بر اندام معانی جلوه­گری می­کند.

«هنر و زیبایی، درست تقلید کردن و محاکات می باشد، مقصود این می باشد که هنرمند بایستی اشیا را آن گونه که بوده و هست یا آن گونه که می گوید یا فکر می کند یا آن گونه که می بایستی باشد نمایش دهد ؛ از این دیدگاه شعر نوعی هنر به شمار می رود زیرا شاعر همانند نقاشی می باشد که تصویر می آفریند؛ اما این تصویر، اثر ذهنی یا شباهت قابل رویتی می باشد که به وسیله‌ی کلمه، عبارت یا جمله ی نویسنده یا شاعر ساخته می گردد تا تجربه حسی به ذهن خواننده یا شنونده منتقل گردد.» (کریمی،1390: 94)

در بلاغت قدیم، صورخیال را در حوزه­ی تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز مطالعه می­کرده­اند؛ امّا در آثار جدیدی که در این حوزه نوشته شده، شمار  و حوزه­ی آن­ها بسی فراتر از این چهار محور می باشد.

شاعران بزرگ از امکانات بیانی و بلاغی برای القای معانی خود سود می­جویند.توانایی عراقی، در بهره­گیری از عناصر زیبایی­ساز کلام، نشان از اطلاعات بسیار او در زمینه­ شعر و شاعری دارد؛ به­طوری که در بعضی مواقع اگر خواننده­ای با صور خیالی از قبیل استعاره و نماد آشنا نباشد درک بعضی از اشعار او برای وی دشوار خواهد بود.در سبک عراقی، اظهار اندیشه به ویژهاندیشه­های عرفانی، تأثیر مهمی دارد و تصویر در درجه­ی دوم اهمیّت قرار دارد. برای عراقی نیز هم­زیرا دیگر شاعران عارفِ سبک عراقی، استعاره و نماد دستاویزی می باشد برای اظهار شاعرانه­ی اندیشه.

عراقی 312 غزل دارد که مانند غزل­های شیوای زبان پارسی به شمار می­آید و در این پایان­نامه قصد بر آن می باشد که غزلیّات عراقی از نظر اندازه و چگونگی به­کار رفتن استعاره ، نماد و اسطوره در آن، به صورت « آماری » مطالعه و تحلیل گردد . خاطر نشان می گردد از نظر صورخیال، به صورت کلّی درمورد­ی کارکرد آن در دیوان عراقی، مطالعاتی انجام شده امّا نگارنده، هیچ پژوهشی را نیافته می باشد که به صورت تحقیقی، اندازه بهره گیری از استعاره، نماد و اسطوره در غزل های او را مورد مطالعه و مطالعه قرار داده باشد؛ پس، این پژوهش، با اهدافی که به آن تصریح گردید ، پژوهشی نو به شمار می­آید.

الف – اهمیّت پژوهش

در این پژوهش، می­خواستیم مطالعه کنیم که اندازه بهره­وری یک شاعر عارف مسلک، زیرا عراقی، از نماد چقدر می باشد؟ سهم استعاره در آراستگی زبانی او تا چه میزانی می باشد؟

  • استعاره­هایی که عراقی، در غزلیّات خود به­کار برده، بیشتر از چه گونه­ای می باشد و چه عناصری، در ساختمان آن­ها به­کاررفته­اند؟
  • آیا اسطوره­ها هم در غزلیات عراقی کاربرد گسترده­ای دارند؟

 اظهارِ رمزی که بیشتر عرفا در اشعار خویش به­کار می­برند، همراه با صورخیال می باشد؛ صورخیال، همیشه تأثیر زینت بخشی و تأثیرگذاری بر عاطفه را بر­عهده ندارد؛ بلکه گاهی نیز وظیفه­ی روشن ساختن معنی و نزدیک­کردن آن به اذهان، به آن سپرده می­شده می باشد. شاعر، تصاویر نمادین و استعاری را به­کار می­برد تا بتواند مفاهیم متعالی مربوط به عرفان و عواطف روحی خود را برای خواننده تبیین و به ذهن او تقریب کند.

دانش اظهار ، وسیله ای می باشد برای اظهار موضوع های مختلف به طرق گوناگون و راهی می باشد که شاعر می تواند موضوع های مورد نظر خود را به طرقی اظهار کند که جنبه ی هنری بیابد و تکراری نباشد و در نتیجه بر مخاطب مؤثر افتد . به همین سبب، بسیاری از آثار عارفانه که دارای تصویرهای استعاری فراوان هستند، نباید از نظر صورخیال با آثار شاعرانی همچون فرخی و عنصری مقایسه شوند؛ زیرا انگیزه­ی بهره گیری از صورخیال در این دو نوع متفاوت می باشد. این دیدگاه، در مورد شعرای عارف، که عراقی نیز در زمره­ی آنان قرار می­گیرد، باعث گردید با مطالعه کارکرد استعاره و رمز و اسطوره، در اشعار دل­انگیز و عارفانه­ی او، زیبایی­ها و شایستگی­های ادبی اشعارش، نمایان­تر گردد. عراقی جزء پیشگامان شعر عرفانی می باشد؛ اشعار او را حافظ و خواجو و دیگران، مورد تقلید قرارداده­اند؛ امّا عجیب می باشد که چرا این شاعر شایسته و عاشق دلسوخته، کم تر در کانون توجه ادب پژوهان قرار گرفته می باشد.

ج – روش پژوهش

روش پژوهش در پایان نامه­ی حاضر، به شیوه­ی کتابخانه­ای و سند پژوهی می باشد ومطالعات مربوط به آن، در دو مرحله مجزا انجام پذیرفته می باشد. در مرحله اول،براساس نظر استادان راهنما و مشاور، مهم ترین منابع بلاغی که در حوزه ی پژوهش قرار داشت ، مطالعه گردید و از نکات مورد نیاز یادداشت برداری گردید . شایان یاد می باشد که در این مرحله کوشش گردید جامع ترین تعاریف و موضوعات مربوط به اسطوره ، نماد و استعاره پایه ی پژوهش قرار گیرد .

مهم­ترین این کتاب­ها عبارتند از: معالم البلاغه رجایی ، اظهار شمیسا، بلاغت تصویر فتوحی ، واژه نامه هنر شاعری از میر صادقی، رمز وداستان­های رمزی از پورنامداریان ، سبک­شناسی پارسی از غلامرضایی، تاریخ ادبیات صفا، استعاره از ترنس هاوکس، بلاغت تصویر از محمود فتوحی.

در مرحله­ی دوم به مطالعه صورخیال در غزل عراقی پرداخته گردید و از آن­جا که هیچ پژوهشی دراین مورد صورت نگرفته بود غزلیات عراقی که بالغ بر 2900 بیت بود از ابتدای دیوان مطالعه گردید و انواع استعاره ها ، اسطوره ها و نماد های موجود در غزل عراقی ، جداگانه برگه نویسی گردید و هر کدام از این آرایه­ها در مباحثی جداگانه، مطرح و چگونگی عملکرد آن­ها در غزلیات همراه با نمونه­های شعری بسیار مطالعه گردید.

د – پیشینه­ی پژوهش

یکی از محورهای اصلی پژوهش­های ادبی، حوزه­ی صورخیال یا به گونه کلّی، موضوعات بلاغی می باشد. به همین علّت از گذشته تاکنون، پژوهش­های بلاغی متعدّدی بر روی متون ادب پارسی، صورت گرفته می باشد؛ برای نمونه می­توان به کتاب­هایی مانند« صورخیال در شعر فارسی» تصریح نمود که به صورت تحلیلی، شیوه­ی کارکرد بعضی از صورخیال را در متن­های ادبی، مطالعه کرده وبه نتایج ارزشمندی دست یافته و اغلب به اندازه نوآوری و بداعت صورخیال در متن­های مورد مطالعه تصریح کرده می باشد و یا کتاب «تأثیر­آفرینی­های حافظ» که استاد فقید دکتر فرشیدورد در حوزه­ی نوآوری­های ادبی وبلاغی حافظ نگاشته می باشد؛ همچنین «صورخیالدردیوان حافظ» از مرحوم دکتر اسکندری، که وجوه زیبایی های بلاغی غزل­های حافظ را مورد مطالعه قرار داده می باشد.

در حوزه­ی استعاره، اسطوره و نماد، کتاب­ها و مقاله های فراوانی تاکنون، نوشته شده که برشمردن همه­ی آن­ها از حوصله و توان این مطلب و نگارنده بیرون می باشد؛ اما ما برای سامان دادن مبانی تعاریف و نظریه­های این پایان­نامه، به اصلی­ترین آن­­ها مراجعه کرده­ایم. در زیر، به نمونه­هایی از کارهایی که در این حوزه، صورت پذیرفته، تصریح می­گردد:

  • تحلیل استعاره درغزل های بیدل دهلوی: این کتاب، که از محمد رضا اکرمی می باشد، در سال 1390 چاپ گردیده و استعاره را در غزل­های بیدل، تحلیل و مطالعه کرده می باشد. در این پژوهش موضوعات جدیدی در حوزه­ی استعاره، مطرح شده می باشد مانند: استعاره ی سیّال و استعاره­ی تأویلی.
  • مقاله‌ی « مطالعه و تحلیل تشبیهات و استعارات جهانگشای جوینی» از فریدون طهماسبی 1390؛ در این مقاله که در مجله­ی فنون ادبی دانشگاه اصفهان، چاپ و چاپ گردیده، تشبیهات واستعارات جلد نخست تاریخ جهانگشا را دسته­بندی نموده می باشد. نویسنده به این نتیجه رسیده که تشبیهات واستعارات جلد نخست به چهار دسته تقسیم می­شوند و جوینی به شکلی آگاهانه، از واژگان و ترکیباتی بهره گیری می­کند که رنگی از سیاهی، تباهی، سرخی خون ومرگ را به یاد می­آورد واین­گونه توانسته میان ابعاد تاریخی و ادبی اثرش ارتباط مستقر کند.
  • مقاله‌ی «تحلیل اشعار سید حسن حسینی از منظر صورخیال » از دکتر احمد کریمی و کلثوم وقاری چاپ گردیده در مجله­ی فنون ادبی دانشگاه اصفهان،1390. در این مقاله نیز کوشش شده می باشد صورخیال در مجموعه­های شاعر براساس عناصری زیرا تشبیه ، استعاره، نماد، کنایه، مجاز، پارادوکس و حسّامیزی، مورد تحلیل و مطالعه قرار گیرد. نویسنده با بهره گیری از نمودار و تحلیل آماری به این نتیجه رسیده که تشبیه، در آثار سیدحسن حسینی ، به عنوان یکی از عناصر تصویر ساز کلام، بسامد بالایی دارد و همه­ی انواع آن در اشعار او هست؛ نیز از استعاره­ی مصرّحه و مکنیّه به یک اندازه بهره برده و استعاره از نوع تشخیص، درصد بالاتری دارد. در بخش نماد، از سه خاستگاه نماد، یعنی طبیعت، آیین های ملی و اساطیری و دین و مذهب و بیش از همه طبیعت، برای ارائه ی تصاویر شاعرانه بهره گیری کرده می باشد.

تعداد صفحه :123

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه ارشد : شگردهای تمرکززدایی در قصه‌های ایرانی

قیمت : 14700 تومان

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می گردد.

پشتیبانی سایت :        ****       serderehi@gmail.com

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

***  **** ***